.RU

Æгомыг зарæг (Разныхасы бæсты) - 20

^

Зарæг ахæстоны


Цæф уацайрæгты æрхастой сынтытыл Дзаумæ æмæ сæ иу талынг чъырыны баппæрстой хъæмпы уæлæ рæгъ-рæгъы. Чилæхсаты Салдат фæндагыл амард æмæ йæ иу ран дæлвæндагмæ атылдтой. Бикойты Кецо æмæ Дауыт цæф нæ уыдысты æмæ сæ иннæ уацайрæгтимæ æндæр ран бакодтой. Æрмæст Ака, Хъæндил, Бабе, Бега æмæ Солтаны тугæйдзæгтæй, мæрдтау, сæ кæрæдзи цур ныррæгъ кодтой.
Талынг, æнуд чъырыны цæст ницы уыдта. Æрмæст уый бамбæрстой цæф уацайрæгтæ, бирæ кæй сты. Салдæттæ сæ иунæгæй ныууагътой, дуар сыл æрбахгæдтой, æмæ фæсдуар хъахъхъæнæг рацубацу кæны.
Акайæн фезмæлын йæ бон нæ уыд. Риу, æмхуызон хъæдгомау, къуырма рыст, зынуромæн рыст кодта. Фæрсты цæфтæ дæр сиу сты йемæ æмæ цыма йæ буар астæуæй уæлæмæ тæвд уæхстыл конд у, афтæ каст Акамæ. Ком ныххус, былтæ сфыхтысты æмæ йæхинымæр бæллыд: «Гъæтт, иу армыдзаг дон искуыцæй!»
Хъæндилæн йæ сины фæлмæн ныррæсыд æмæ йæ фезмæлæн нæ уыд. Фæлæ ууыл нæ тыхст. Сæры кæхц асгæрста къухæй æмæ туджы хъæбæртæ, сæры хъуынты тугæй æмгуыдын гуцъулатæ аныдзæвдысты йæ уырзтыл. Цыма йын исчи йæ сæр мæсыджы рæбын бакодта æмæ йæ ныртæккæ ныцъцъист кæндзæн, афтæ йæм каст æмæ йын схъæрзын дæр судзгæ хъизæмар уыд.
Бабе æмæ Бега тынг нæ тыхстысты. Бабейæн йæ къах фæрчытæй æнæбары баст бакодта лечъыр æмæ йын æрмæст сыстæн нæ уыд, æндæр йæ бынаты рабадын йæ бон уыдис. Бегайы къахы нæмыг дыууæ ’лхуыйы астæу ацыд, æмæ йын ныррæсыд, фæлæ йæ рис урæдта.
Солтан сындæггай хъæрзыдта. Йæ сæры царм цæхгæрмæ æртæ къухы бæрц фæйнæрдæм алыгъд æмæ йæ рыст тыххæй урæдта. Ноджы йæ хъæмпыл уæлгоммæ ныппæрстой æмæ йын хъæмпы хæлттæ йæ хъæдгом æрцытау рæхуыстой. Дамбацайы нæмыг оны бын бацыд æмæ дзы, дзыргъайы бырынкъау, афæд кодта. Тæссаг хъæдгом нæ уыд, фæлæ рахиз къухæй фезмæлæн нæй. Æрзилын æй фæнды æмæ йæ бон нæу.
«Чи ма уа ам?.. Чи ма сæнамонд, кæуыл ма æркодта мæ хуызæн дудгæбон? « — хъуыды кодтой цæфтæ сæхимидæг, фæлæ сæ ничима дзырдта. Нырма алкæмæн йæ сæр йæ кой уыд. Стыр бæллæх сыл зæйау ныффæлдæхт æмæ дзы нæма сцух сты, кæронмæ йыл нæма аххæст хъуыды, хивæнд зæрдæ нæма фидыдта йемæ.
Бега кæронæй хуыссыд æмæ Солтаны хъæрзынмæ йæ зæрдæ нал фæлæууыд, йæ хъусы цур уынгæг хъæрзт не ’нцади.
— Цы кæныс, æфсымæр, баххуыс дын кæд исты хъæуы? — йæ рæмбынкъæдзыл рабадт Бега æмæ хъæрзæджы ’рдæм базылдта йæ цæсгом.
Хъæрзын нæ фенцад, фæлæ Солтаны хъуыды фесхъиудта: зонгæ хъæлæс, чи уа?
— Дзурын дæ бон нæу, æфсымæр? — ноджы рæвдаугæдæр хъæлæсæй бафарста Бега.
— Чи дæ?.. Ды та ам цæмæн дæ?
— Æз дæр цæф дæн.. Фæлæ... Фæлæ ды... Солтан дæ, мыййаг? — фæкъæпп кодта Бегайы зæрдæ æмæ дзурæгмæ фæдзой кодта.
— Афтæ мæ хуыдтой ныры онг... Ныр ма цæй Солтан дæн... уацайраг... Бега!.. Куыдз бахæрай.... Базыдтон дæ... Æгайтма мын сæрæгас дæ... Федтон ма дæ...
— Солтан!..
— Солтан!.. Бега!.. — хъæмпыл базмæлыд Бабе æмæ æрбабырыд йæ фæзыл Солтаны хъæлæсмæ. — Сымах стут?.. Æз Бабе дæн...
Къухтæ къухты агурынц талынджы, къухтæ къухтыл тыхсынц, цины цæссыгтæ цæсты гагуытыл хъазынц, хъуыртæ ’хгæнынц, дзурын нæ уадзынц.
— Бега, Бабе, мæ галиу фарсыл-ма мæ æрфæлдахут... Арæхстгай, мæ къæбут цæф у æмæ мæ хъæмпы хæтæлтæ рæхойынц... Мæ рахиз фарс дæр, оны бын, цæф у, ма йæ фæцагайут...
Галиу фарсыл куы ’рзылд, уæд ын фенцондæр æмæ æдæрсгæ дзурын райдыдта Солтан:
— Уæ къæхтæ сты цæфтæ?.. Уæд уын ницы у... Мæнæн мæ къæбут тынг риссы... Маргæ мæ куыд нæ акодтой... Сæ цæсты раз сын сæ хистæры арсы ’ргæвст акодтон. Хорз мæ къухты бафтыд... Æнхъæл нæ уыдтæн...
Сусу-бусугæнгæ сæ хабæрттæ фæдзырдтой цыбыртæй, скъуыддзæгтæй. Чи амард, чи басгуыхт, уыдон нæмттæ... «Рухсаг уæд!..» «Мæ бон акæнæд!» «Мæлынæн æвгъау уыд!..»
— Уæддæр аслам аирвæзтыстæм... Бирæ ницы бафтыд сæ къухы... Цалдæр лæджы... Сæхæдæг кæритæй... Зæрдылдарыны фаг сын уыдзæн...
— Ам ма цыма чидæртæ ис ноджы... Куы сæ базониккам, — æрæджиау загъта Бега.
— Ис. Æз дæр сæ хатын, фæлæ чи уой, нæ зонын...
— Фæлæуу-ма, æз сæм бабырон...
— Арæхстгай, Бега... Уæззау цæфтæ уыдзысты... Науæд исты дзуриккой... Талынджы ма фæцагай искæй хъæдгом.
Бега халæй-халмæ бырæгау кæны. Мæнæ кæйдæр къах... Къух сгаргæ цæуы сæры ’рдæм. Мæнæ йын чидæр йæ къухыл лæмæгъ хæст æркодта.
— Чи дæ?.. Цы агурыс?..
— Тынг цæф дæ? Æз Бега дæн, ма тæрс.
— Бега. Æмæ ма удæгас дæ?..
— Хъæндил! Ды дæр ам дæ? Хъæндил! Лæппутæ, Хъæндил удæгас у!
— Рухсы Хъæндил! Барухс-ма кæн. Куынæ дæ уынын... — æрбадзырдта Солтан. Бабе йæм æрбабырыд æмæ йын талынджы йæ къух нылхъывта.
— Ды та чи дæ? — бафарста Хъæндил.
— Бабе дæн... Уый та Солтан у... Мæрдты дæр хынджылæг кæндзæн, æвæццæгæн.
— Хъæндилæй? — йæ рис айрох æмæ та уысммæ раздæры Хъæндил фестад. — Рыныкъæф-инæлары чи сбубли кодта, уымæй? Мæ сæр, мæ сæр!.. Куыдз ыл амæла... Хъуыды кæнын мæ нæ уадзы, цæстæй ракæсын. Æндæра уæ худæгæй амарин... Иу Хъæндил æнæхъæн æфсады раз ныццæхгæр... Ма ацæут, уæ рын бахæрон, ныууадзут нæ, мæгуыр адæм стæм! Нæ йæм байхъуыстой. Фесæф, æнаккаг цыдæр!.. Цырыхъхъæй дæ ныцъцъист кæндзыстæм! Хъæндил дæр рамæсты, йæ рихи раскъуыдта, мæцъисау æй ныззылдта æмæ сыл балæууыд. Хæфт, хæфт, хæфт!.. Фарасты дзы афæлдæхта... Ныр йæхæдæг та мæнæ... Рухсаг уæнт!.. Мæрдтæй мыл рæстмæ аудæн кæнæнт... Сæхи аххос уыди... Лæппутæ... Мæн-ма фæуадзут, фæлæ уæртæ къуымæй кæйдæр улæфт цæуы мæ хъустыл... Бабырутма, кæд уæ бон у... Кæрæдзи базонæм, чи ма нæм ис...
Бега æмæ Бабе абырыдысты. Ака сын сæ ныхæстæ хьуыста иууылдæр. Йæ зæрдæ цинæй байдзаг: æгайтма удæгас сты. Ныр мæнæн дæр æнцондæр уыдзæн мæлын. Хъуыста сын сæ ныхæстæм æмæ, цæссыгтæ йæ хъусы сæртæм куыд бырыдысты, уый хатыд.
Бега йæм раздæр бахæццæ æмæ йæм куы ’ргуыбыр кодта, уæд Ака бынтон ныллæг хъæлæсæй сдзырдта:
— Ды дæ, мæ хæрæфырт?
Бега йæ хъустыл нæ баууæндыд: Ака кæцæй уыдзæн, рухс ын куы загъта, кæугæ йыл куы фæкодта, мæрдтæй сыстад? Чысыл лæппуйæ Бега Акайы сау боцъойæ хъазын уарзта æмæ ныр дæр къух йæхигъæдæй зачъемæ бавнæлдта.
— Ма кæ, къæбæда, — кæддæрау бакодта Ака дæр. — Ма мæ сгар, нырма удæгас дæн, ма тæрс...
— Акко! — фæбогъ кодта Бега æмæ ныккуыдта йæ дзыхыдзаг.
Бабеитæ фестъæлфыдысты æнæнхъæл хабармæ. Солтан æмæ Хъæндилæн фезмæлæн нæ уыд. Бабе бабырыд йæ фыдмæ, йæ къух ын ссардта, дыууæ къухæй йыл ныххæцыд, стæй армы тъæпæныл йæ рус æрæвæрдта æмæ æнæсыбыртт ныккуыдта, æртæфстис ыл йæ мады мæлæт.
— Ды дæ, лæппу?.. Ма ку, мæ хур... Мах хорз фæцардыстæм,— æмбары Бабе, уый Ака йæхицæй æмæ Козианæй зæгъы. — Ныр нын мæлын афон дæр уыд... Æгады мæлæт нæ уыд...
Фембæлды фыццаг уынгæг минуттæ куы ацыдысты, маст æмæ цины уылæн куы ’рсабыр, уæд сындæггай ныхас кæнын, хабæрттæ дзурын, кæрæдзи фæрсын райдыдтой.
Фæхъынцъым кодтой, чи фæмард, уыдоныл, фæрадысты се знæгты зиæнттыл æмæ фæсагъæс кодтой, дарддæр цы бауыдзысты комбæсты адæм, ууыл. Нæ дзырдтой æрмæст иу хъуыддагыл, сæхимæ сомбон цы кæсы, ууыл.
— Уæдæ ма мæ зæронд æмбæлттæй иу уыд æмæ уый дæр мæ разæй фæци... Рухсаг у, Хъуырман!.. Хорз лæг уыдтæ царды дæр, хæсты дæр, æмæ мæлгæ дæр лæджы мард акодтай, — æнцой хъæлæсæй, мардимæ дзурæгау кæны Ака.
— Ныр æй æз дæр тагъд аййафдзынæн... Æрмæст мæ уый мæт ис, мæ мард мæ фыдыуæзæгыл куынæ сæмбæла... Бирæ фæджеттыра кодтон ацы зæххыл æмæ дзы ныр фæцух уон, уый мæм зын кæсы... Мæ уды номыл æм иу сыджыты мур уæддæр куы бафтид.
Ницы загътой Бегаитæ. Сæхæдæг дæр сæ зæрдæбыны ууыл мæт кодтой. Сом цы уыдзæн, ууыл хъуыды кæнын сæм сæ ристæ уромынæй зындæр каст. Йæ аивын сæ къухы нæ уыд, фервæзæн дæр дзы нæ уыд, мæрдты бæстæй рацæуæн нæй.
Райсомæй уацары адæм базыдтой, Гурмæ сæ ласдзысты. Ака фæдзурын кодта Дзауы сауджынмæ: мæлын, æмæ йын мæ тæригъæдтæ зæгъон.
Сауджын куы бацыд чъырынмæ, уæд ын Ака тæригъæдты бæсты дзурын райдыдта сæ хæсты хабæрттæ æмæ йæ фæстаг фæдзæхстытæ йæ бинонтæн.
— Фен-иу сæ, сауджын, радзур-иу мæ бинонтæн нæ хабæрттæ... Ма мæ фæсай, мæрдты бæсты дын дывæрæй бафиддзынæн ацы хорз. Созырæн-иу зæгъ, — дыккаг хатт фæдзæхсы сауджыны Ака, — мæ мард-иу мын ракурæд, уый нæй, ме стæгдар мын скъахæд æмæ мæ нæ уæлмæрды мæ фыд Дзиуы цур баныгæнæд... — Ака банцад æмæ йæ цæстытæ бацъынд кодта, цыма ныр мæлæты фæндагыл араст.
Сауджын фæхъуыдыйыл, йæ тæригъæдтæ дзуринаг мын куы уыд æмæ куы ницы загъта. Тынг æй не ’ндæвтой Акайы тæригъæдтæ, фæлæ фæтчыгъæдæн уæддæр бафарста:
— Хуыцаумæ кувæг лæг куы дæ, Ака, уæд дæ тæригъæдтæй куыд ницы загътай.
— Хуыцаумæ?.. Тæригъæдтæ!.. Нæ, сауджын, ахæмæй дзы ницы ис. Мæ хуыцауимæ æз хыл нæ дæн. Кувгæ дæр ын мæхæдæг кодтон, сауджын, мæ тæригъæдтæ дæр ын мæхæдæг радзурдзынæн... Дæ хуыцауæн та бæсты ницы ’мбæлы, цы йæм дзурон? Тæригъæд мыл æрмæст иунæг ис... Рыныкъæф-инæлармæ мæ кард нæ баххæст... Мæ фæстæ йæ уæлæуыл ныууагътон. Уый тугтæригъæд у, сауджын, æмæ кæд хуыцауы раз мæ уды сæрхъызой разынай, уæд-иу мын æрмæст уый тыххæй ракур хатыр дæ хуыцауæй... Кæй дæ бахъыгдардтон, уый та мын дæхæдæг ныббар...
Ака та йæ цæстытæ æрæхгæдта, æмæ сауджын бамбæрста: цæуын хъæуы.

***


Гуры ахæстоны лазареты Ака æртыккаг бон амарди. Æртæ мæймæ иннæ цæфтæ иууылдæр сдзæбæх сты æмæ та сæ иу уаты бакодтой. Ныр сæ райдыдтой фæрсын сæ фыдракæндтæй. Къахæй-къухтæм рæхысæй баст уыдысты, фæлæ сын уæддæр дывæлтæр хъахъхъæнджытæ уыд — ма алидзой паддзахы ныхмæ схæцæг абырджытæ.
Зыдтой ахст адæм — бирæ цæрæнбон сын нал ис. Паддзах лæгуарзон адæймаг у, æмæ цæф лæджы æвиппайды нæ мары. Сдзæбæх æй кæн æмæ йæ стæй, хаст кусæрттагау, аргæвд! Хъæндил та йæ хъазæгой зæрдæйыл уыдис, йе ’мбæлттимæ куы сиу, уæдæй фæстæмæ, æмæ сæм номæй дæр нæ дзырдта, æрмæст: «Гъæй, кусæрттæгтæ!..».
Бегаитæ ницы ’мбæхстой сæ митæй: «Хæцыдтæ æфсæдты ныхмæ?» «Хæцыдтæн!» Æмбæхсæн дæр сын нæ уыд. Æргом хæсты фæцæф сты, хæцæны бахаудысты се знаджы къухы. Æрмæст Бега иу æфсон æрымысыд: «Мæсыгмæ барвæндæй нæ бацыдтæн. Ме ’ннæ ’хсæз æмбалы загътой, кæд немæ нæ цæуыс, уæд дæ амардзыстæм». Кæм фæсайдтаид уымæй йæ тæрхонгæнджыты, фæлæ йын йæ ныхас хъуыддаджы ныффыстой.
Солтанитæн йе ’фсон куы радзырдта, уæд уыдон бадис кодтой: «Де ’мбæлттыл мæнг ныхас цæмæн загътай?»
— Æдылытæ, афтæ ’нхъæлут, æз æй нæ зонын, уый мæнæн кæй ницы феххуыс уыдзæн? Зонын æй. Сæ цæсты раз цы салдæтты ныццагътон кардæй, уый дæр ме ’мбæлтты тæсмæ уыд? Уымæй сæ нæ фæсайдзынæн. Фæлæ сæ фæсайдтон æндæр хуызы. Уадз æмæ æнхъæлой, хæцгæ чи кодта, уыдонæн сæ хуыздæртæ фесæфтысты! Ахсгæ сын сæ лæмæгъдæрты æркодтой æрмæст! Бамбæрстат?..
— Æвæдза, ацы кусæрттагæн йæ сæр хистæрты раз æрæвæрыны аккаг у, куыд зæгъут? Мæ фыдыстæн, ме ’фсымæр, — тынг зæрдиаггъуызæй райдыдта Хъæндил, — никуы дын ницы фæдæн, фæлæ дын ацы хатт стыр хорзы хъуамæ бацæуон. Зæгъдзынæн тæрхоны лæгтæн: ацы кусæрттаджы сæр паддзахæн йæхи раз æрæвæрут!
Бегаитæ ныххудтысты æмæ Хъæндил йæхицæй бабуц. Чысыл фæстæдæр, куы фæхъус сты, уæд Хъæндил бынтон æндæр хъæлæсæй сдзырдта:
— Кусæрттæгтæ!.. Æцæг кусæрттæгтæ куы стæм, уæд мæн куыд нæма уырны? Диссаг!.. Æвæццæгæн, лæджы ингæны райхъал кæн, уæддæр æй нæ бауырнид, мæлæт ын ис æмæ искуы нал уыдзæн, уый. Зонын æй, абонæй соммæ у мæ цард, фæлæ мæ уырнгæ нæ кæны, зæрдæ йыл нæ сæтты. Æниу æй зонын, лæппутæ, æмæ иу хъуыддаг ’рымысыдтæн. Цæй-ма, зарæг скæнæм нæхиуыл... Куыд зæгъут?
— Зарæг? — кæрæдзимæ бакастысты ахстытæ.
— Мæ фыдыстæн, зарæг. Нæ хабæрттæ бæстæтты чи дзурдзæн, фæлæ зарæг баззайдзæн. Уадз æмæ йыл фæсивæд сæхи ирхæфсой.
— Куыд баззайдзæн? Чи йæ фехъусдзæн ахæстоны, нæхицæй дарддæр? — фенкъард сты лæппутæ.
— Чи?.. Мах æнæмæнг ауындзгæ кæндзысты Дзауы искуы, адæмы раз, цæмæй сæм мачиуал уæнда сдзурын дæр. Уым æй азардзыстæм, ауындзæны бын... Фехъуысдзæн адæммæ.
— А-ма, исты ’рымысыдтæ æви цы дæрдтыл дзурыс? — бафарста Бега.
— Дысон цыдæртæ ’рымысыдтæн, бæргæ. М?е куыдзы туг баназой, мæ уадындз дæр мын скъахтой мæ ронæй. Кæд сармадзаны лулæ нæ уыд. Нæ уын æй ацæгъдин?..
— Хъæлæсæй йæ самон, хъæлæсæй, Хъæндил, æмæ хъырнын мæ бар уадз, — йæхи йæм баласта Солтан.
Хъæндил иучысыл фæсабыр, схуыфтытæ кодта, йæ былтæ аууæрста дæндæгты ’хсæн æмæ ныллæг хъæлæсæй райдыдта зарæджы мелоди æнæ ныхасæй.
Солтан хъырнын афæлвæрдта.
Иу-цалдæр хатты ацамыдта Солтанæн хъæлæсы фæныллæг-фæбæрзонды бынæттæ, стæй зарæджы мелоди ныхæстыл нывæндын райдыдта:
^ Далæ, дам, Хъеуселты
Се ’нхъызт бæгæныйыл
Хохы дон ныккодтой.
Байхъусут, хорз адæм,
Махыл, дам, Чеселты
Тохы бон ныккодта.
Байхъусут ноджыдæр:
Чъындыйы тæразæй
Фæлдысты хор акалд.
Махæн та нæ разæй
Домбайау куы бырста
Къæбысты хорз Ака.
Фæсалджын арсæй, дам,
Даргърихи тæрхъустæ
Хизынмæ нæ уæндынц.
Акайы тасæй, дам,
Мацабел-æлдæрттæ
Мизынмæ нæ уæндынц.
Калачы базары
Кæсæмир балхæдтон,
Цикъæ мын куы разынд.
Тъотъойты Хъуырманæн
Хъолайы даргъ мæсыг. —
Ингæн ын куы разынд.
Уырысæй Хъоламæ
Макуыуал æрзайа
Фæтæнты дзындзалæг,
Дзæнæты фæбада
Нæ кæнгæ æфсымæр
Цæргæсаты Алæг.
Дæргъæвсы Хамырзæ
Гæлиры хъæдуртæ
Дыккагмæ ныссагъта.
Нæ хæсты хабæрттæ
Нæ Иры лæппутæн
Мыггагмæ ныууагътам.
Хъæндил æмæ Солтан зарынц дзырд дзырды фæдыл, фæлтæрæйфæлтæрмæ. Бега æмæ Бабе æнкъардæй хъусынц. Бабейы цæсгом ныффæлурс æмæ æфхæрд сывæллоны хуызæн сси. Цæссыгтæ хаутыл амбырд вæййынц æмæ та сæ тыххæй фæстæмæ асуры цæсты бынмæ.
Зарæг куы фæцис, уæд Хъæндил астæрдыл афæлдæхт, йæ цæнгтæ йæ нывæрзæн бакодта æмæ фынæйау цъынддзастæй ныссабыр. Солтан нырма зарæджы бæрзонд тугæрхæм равгæй нæ фæиппæрд æмæ дзагъырдзастæй каст йæ размæ, йæ мæцъисы стæвдæн æнгуылдзтæ кæрæдзи мидæг акодта, афтæмæй.
— Уый зарæг у, гъе, Хъæндил! Тынг Хъæндил дæ, æргæвдынæн æвгъау дæ... Хъуамæ паддзахæн æз дæр зæгъон. Ахæм зарæджы тыххæй ссæдз марды дæр акæнин, — йæхиимæ дзурæгау кæны Солтан.
Бабейæн йæ зæрдæ æрсабыр, йæ цæсгомыл ма зынд æрмæст æнцой æрхæндæджы нысан.
— Хъæндил, æмæ удæгæсты кой цæуылнæ скодтай, уаих фæуай? Мæнæ Солтан, Бега, дæхæдæг...
— Мах кой та удæгæстæ скæндзысты, Бабе, кæд сæм нæ митæ зарæджы аккаг фæзыной, уæд. Зарæджы хъуыддаг афтæ у, Бабе...
«Мах дæр тагъд амардзысты, цы уæлдай ма у», — сцæйдзырдта Бабе, фæлæ йæхиуыл фæхæцыд, афтæ куы зæгъой, лæппу у æмæ мæлæтæй тæрсы.
Бега хæстæг бацыд Хъæндилмæ æмæ йæ цуры æрбадт.
— Гъæй, æфсымæр, Коцон, рабад-ма! Лæппутæ, сымах дæр хæстæг æрбадут. Дæ зарæг-ма ногæй ракæн, ме ’фсымæр, æмæ йæ не ’ппæт дæр базонæм. Дзæрæхы фæстæ абоны онг никуыуал азарыдтæн, фæлæ мын абон æнæзаргæ нал ис Акко, Хъуырман æмæ Алæджы тыххæй... Ауындзæны раз хъуамæ дзæбæх фæзарæм, цалынмæ нын нæ улæфæнтæ алхъивой, уæдмæ.
Зарæг та ногæй азæлыд ахæстоны æнуд къуымты.
Уалынмæ дуары уæлæ гуыдыры дзыгъал-мыгъул ссыд æмæ ахæстонгæс тызмæгæй сдзырдта:.
— Замолчите, вы!.. Батюшка пришел! — Ахæстонгæс ацыд æмæ дуарæй æрбахызт тыппыртæ арæзт сауджын. Ахстытæ йæ хуызæй базыдтой, гуырдзиаг у, æмæ бацин кодтой, аныхæстæ кæндзыстæм йемæ. Гуырдзиагау се ’ппæт дæр чысылтæ зыдтой, Хъæндил та — бынтон æдæрсгæ.
Сауджыны цæуыл æрбадын кодтаиккой, уый нæ уыд, æмæ Хъæндил йæ цухъхъа айтыгъта хъæмпыл. Сауджын уæззаугай, арæхстгай æрбадти, йæ пæлæзыл фæйнæрдæм ахæцыд æмæ йæ гуыбыны тыппырæй райста сæны дурын, фых карк æмæ цалдæр дзулы.
Ахæстæттæ йæм дисгæнгæ кастысты, æмæ сауджын дзурынмæ фæци:
— Дыууæ глехы мæ нал ныууагътой, бацу æмæ ахст ирæттæн ацы хуын бахæсс. Хорзы, дам, нын бацыдысты æмæ, дам, сын æй цæмæй бафидæм, æндæр нæ бон ницы у...
Лæппутæ уæддæр дызæрдыгæй кастысты сауджынмæ, æмæ та сын загъта:
— Сбадут, хæрут, ма тæрсут... Хин дзы нæй... Æз дæр уæ зонын. Чи зоны мæ хъуыды кæнут... Иуане Ялгъузидзеимæ уыдтæн сымахмæ. Куывд, лæггад... Хорз бæгæны зонут сымах!
Ныр æй æцæг æрхъуыды кодтой ахстытæ æмæ йæ зæрдиагæй фæрсын райдыдтой:
— Иуане цы фæцис, Иуане, сауджын? Куыд нæ бацæугæ фæцис, чи зоны, ацы фыдбылыз не ’рцыдаид, уым куы уыдаид, уæд? — фæрсы Бега.
— Иуане æртæ мæйы размæ амард, швило, халера йыл фæзынд...
— Рухсаг уæд... Чи зоны, хуыздæр у, кæй амард. Йæ адæмы цагъд нал федта. Мæрдтæм хъæдгом зæрдæйæ фæцыдаид...
— Æппæтдæр хуыцауы фæндæй у, швило, — æнæбары бакодта сауджын.
Бегаиты сауджынимæ быцæу кæнын нæ фæндыд, йæ дзырдæн «о» загътаиккой, уый дæр сæ зæрды нæ уыд, æмæ ныхъхъус сты. Хъæндил, æгæр-æгæр куы ницы дзырдтой, уæд бафарста:
— Сауджын, хуын чи ’рбарвыста, бузныг кæмæн зæгъæм дæуæй дарддæр?
— Ном, мыггагæй, дам, нæ нæ зонынц... Æрмæст, дам, сын зæгъ: Аунеуы цур, дам, хорз бæстæ у. Зæронд лæг, дам, хорз у, даргъ æхсаргард дзæбæх у. Аназут сæнæй, цы нынкъард стут? — зын уыд сауджынæн мадзурайæ бадын.
Хъæндилитæ ницы бамбæрстой сауджыны дзуаппæй, фæлæ Бега фестад, йæхимидæг бахудт, йæ худ йæ дæларм акодта æмæ дурын систа:
— Хуын Акайæн æрвыст у, лæппутæ, стæй уын æй радзурдзынæн... Нал ис йæхæдæг, фæлæ мах нырма ам стæм æмæ рухсаг уæд мæ мады ’фсымæр! Арæх дзураг уыд: хæрзиуæг уидаджджын у! Ацы хуын дæр йæ хæрзиуджыты уидæгтæй у.
Рухсы бад, Ака! Мах разы куыд ис, афтæ дæ разы дæр уæд!
Рухсаг у, Козиан, ды дæр. Уарзонæй, æнгомæй фæцардыстут, мæлæт дæр уæ нæ ахицæн кодта.
Рухсаг у, Хъуырман! Акаимæ дæларм-уæларм бадут! Бирæ фæхæцыдыстут иумæ, иу уыд уæ фæстаг хæст дæр...
Рухсаг ут, нæ лæппутæ: Дзанг, Дзæцци, Къулой, Гиви æмæ Къакъо! Цæрын уын нæ бантыст, царды ад нæ базыдтат, афтæмæй дзы ахицæн стут...
Рухсы бад, мæ кæнгæ ’фсымæр Алæг! Хорзæй дын дæ цæргæйæ нæ бон ницы бацис, мæрдтæм дын рухс кæнæм æмæ дæм сыгъдæгæй фæхæццæ уæд! Уырысы быдыртæй æрхаудтæ. Бамбæрстай нæ рæстаг, дæ зæрдæмæ айстай не ’фхæрд æмæ уынгæджы бон, нæ мады зæнæгау, не ’муæхск æрбалæууыдтæ, нæ сæрыл дæ сæр æрхастай, æмæ, кæд мæрдты бæсты хорзæй исты ис, дывæрæй хайджын дзы у!
Рухсаг у, Темла!.. Лæджымсæр хо нын уыдтæ, нæ цинæн — ахъазгæнæг, масты — нæ рæвдауæг, тыхы бон та хъаруджын лæг разындтæ æмæ рухсы бад!
Рухсаг у, Салдат, ды дæр, йæ сæрмæ худинаджы уацар чи не ’рхаста, æвæлмон худинаджы бæсты хъазуаты мæлæт чи равзæрста!..
Мардæй æвзæр ничи дзуры. Уыцы фыдæвзарæны чи фæхъуыд, уыдон иууылдæр рухсаг уæнт хионæй, æддагонæй. Мæлæтæй фыддæр лæг знагæн ницы фендзæн, æмæ се ’ппæт дæр рухсаг уæнт!..
Дурын къухæй-къухмæ ацыд, се ’ппæт дæр рухс загътой æмæ сæнæй фæйнæ хуыппы акодтой. Сæн нозт куы фæци, уæд сауджын дурын фæстæмæ йæ пæлæзы бын бамбæхста.
— Цæй, æз цæуон, æндæр рæстæг нæй. Хорзæй баззайут. Чеселты уын уæ хабæрттæ фæдзурдзынæн, ма тæрсут, уæ бинонтæн ныфсытæ — мæ быгъдуан...
— Хорзыл амбæл, сауджын! Бузныг де ’рбацыдæй. Мах дын нал бафиддзыстæм ацы хорз, хуыцау дын æй мах бæсты дывæрæй бафидæд. Бузныг-иу зæгъ хуындзаутæн дæр, стыр бузныг! — нызгъæлдта йæ гуырдзиæгтæ Хъæндил.
Ахæстонгæс та дуар сæхгæдта.
2010-07-19 18:44 Читать похожую статью
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • Контрольная работа
  • © Помощь студентам
    Образовательные документы для студентов.